Netspar Podcast Pensioen & Wetenschap

Hoe zit het met de toereikendheid van Nederlandse pensioenen?

Pensioen & Wetenschap is een podcast van Netspar: het kennisnetwerk dat wetenschap en pensioen- en verzekeringssector met elkaar verbindt. Freelance journalist Jannie Benedictus gaat in deze podcastserie in gesprek met wetenschappers en mensen uit de praktijk.

De Podcast Pensioen & Wetenschap bespreekt in deze nieuwe aflevering de toereikendheid van Nederlandse pensioenen. Bij gespreksleider Jannie Benedictus schuiven Jim Been en Henk-Jan Wondergem aan. Been is universitair hoofddocent economie aan Universiteit Leiden en Wondergem beleidsmedewerker programmadirectie pensioenen bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Been publiceerde recent het paper De toereikendheid van Nederlandse pensioenen, samen met Cindy Biesenbeek, Marike Knoef, Koen Caminada en Kees Goudswaard. Wondergem was betrokken bij een interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO pensioenopbouw) dat gebruikmaakt van dezelfde data.

Het pensioen is voor twee derde van de Nederlandse huishoudens toereikend, concludeert het Netspar-paper, maar voor een flink deel afhankelijk van de vierde pijler; met name woningbezit is een belangrijke conditie. “We weten dat het verzilveren van de eigen woning niet makkelijk is”, zegt Been, die de hoop uitspreekt dat daar in de toekomst meer producten voor op de markt komen. Dat die eigen woning er zo toedoet, kan de ongelijkheid tussen gepensioneerde kopers en gepensioneerde huurders doen toenemen. Wondergem stipt aan dat zowel pensioen in de tweede en derde pijler als de eigen woning fiscaal fors worden gefaciliteerd. “Als je beide niet hebt, dan loop je twee enorme boosts mis.”

Dankzij de onderzoeken wordt het beeld heterogener en kunnen meer groepen in kaart worden gebracht. Zoals de hogere inkomens. “We zien dat in de IT-sector veel mensen geen adequaat pensioen opbouwen”, zegt Wondergem. “Als jij softwaredeveloper bent en 2,5 keer modaal verdient, dan moet je flink wat bijleggen om dat te vervangen.” Tegelijkertijd kunnen hogere inkomens vaak toe met lagere vervangingsratio’s. Been en Wondergem bespreken in dat kader de robuustheid van de 70%-vuistregel. “Hoge vervangingsratio’s zeggen niet per se heel veel voor lage inkomens. Die hebben misschien wel honderd procent nodig”, zegt Been. Meer inzicht in consumptiedata na pensionering zou kunnen helpen om de vuistregel te verfijnen. Maar, zegt Wondergem, de vuistregel geeft wel een houvast en is nog steeds een goede indicatie. 

Ook de positie van andere groepen wordt benoemd, zoals zelfstandigen en migranten. Communicatie en bewustwording zijn hier sleutelwoorden. Voor zelfstandigen door ze te laten zien hoeveel inkomstenbelasting ze extra betalen als ze fiscale faciliteiten laten liggen. Voor migranten om ze te wijzen op de AIO-aanvulling: de Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen waar (te) weinig gebruik van wordt gemaakt.

Verder lezen

• Het paper De toereikendheid van Nederlandse pensioenen van Cindy Biesenbeek, Jim Been, Marike Knoef, Koen Caminada en Kees Goudswaard
• Het Interdepartementaal beleidsonderzoek Pensioenopbouw in balans (IBO pensioenopbouw) op de website van de Rijksoverheid

Kan verliesaversie verklaren waarom pensioenfondsen minder risicovol beleggen dan wat theoretisch optimaal is?

Pensioen & Wetenschap is een podcast van Netspar: het kennisnetwerk dat wetenschap en pensioen- en verzekeringssector met elkaar verbindt. Jannie Benedictus is de nieuwe gespreksleider van deze podcast. Ze gaat in gesprek met wetenschappers en mensen uit de praktijk.

In de podcaststudio schuiven dit keer Marijn Jansen (investment solutions specialist bij Achmea Investment Management) en Gosse Alserda (docent/onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen en beleggingsstrateeg bij Aegon Asset Management) aan. Alserda publiceerde recent samen met Rogier Potter van Loon het paper The Glidepath Puzzle. Hij zag dat lifecycles in de praktijk nogal afwijken van wat theoretisch optimaal zou zijn. Het kan wel wat risicovoller, maar waarom gebeurt dat niet? Hoe is dat ‘gat’ te verklaren, is de vraag die in het paper wordt beantwoord.

Alserda legt uit dat de lifecycles die momenteel worden toegepast vaak impliciet rekening houden met gedragsfactoren zoals verliesaversie. Ze leveren echter meer welvaart op wanneer deze factoren expliciet worden gewogen en geïntegreerd in het ontwerpproces. Ook Jansen beschrijft dat verliesaversie een rol speelt aan de bestuurstafel: als uitslagen flink omlaaggaan, dan gaan deelnemers zich zorgen maken en bellen en daar wordt in meer of mindere mate rekening mee gehouden. Om te bepalen hoeveel gewicht je nu exact wilt toekennen aan de factor verliesaversie, kan het risicopreferentieonderzoek behulpzaam zijn. Jansen tekent aan dat dit nog best complex is en erg zal afhangen van een correcte uitvraag en interpretatie.

Paradoxaal genoeg zou je vanuit de gedragseconomie zo min mogelijk op je uniform pensioenoverzicht moeten kijken, zegt Alserda, terwijl we tegelijk graag willen dat het pensioenbewustzijn in Nederland toeneemt. Jansen voegt daaraan toe dat rekening houden met verliesaversie een adequaat pensioen nooit in de weg mag zitten. Ook bespreken de twee gasten de timing van het onderzoek, nu veel fondsen de oversteek naar het nieuwe stelsel maken en gaan ze in op het laten vervallen van de leenrestrictie voor jongere deelnemers.

Verder lezen

• Lees meer over de nieuwe gespreksleider Jannie Benedictus
• Het paper The glidepath puzzle van Gosse Alserda en Rogier Potter van Loon
• Het in de podcast aangehaalde paper Optimal Portfolio Choice for Long-Horizon Investors with Nontradable Labor Income van Luis Viceira

Wat zijn de financiële consequenties van geconcentreerde beleggingsportefeuilles?

Brede beleggingsportefeuilles met daarin duizenden aandelen zijn al jarenlang gangbaar bij veel pensioenfondsen en verzekeraars binnen en buiten Nederland. Een vrij recente ontwikkeling in het Nederlandse pensioendomein is dat sommige pensioenuitvoerders vanuit ESG-overwegingen het aantal bedrijven hierin terugbrengen. Een voorbeeld is pensioenfonds Huisarts & Pensioen, met een geconcentreerde portefeuille van 65 bedrijven.

Mathijs van Dijk is hoogleraar financiële markten aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij vroeg zich af wat de financiële consequenties zijn van zulke geconcentreerde portefeuilles. Samen met Andreas Brøgger en Joren Koëter schreef hij hierover een paper dat dit jaar heel veel aandacht kreeg in de pensioensector.

Uit hun bevindingen blijkt dat je voor voldoende risicospreiding meer nodig hebt dan de 30 tot 40 bedrijven die in eerder onderzoek als minimum worden genoemd. Het paper attendeert ook op een nieuw soort concentratierisico: Fear Of Missing Out oftewel FOMO, het risico dat kleine portefeuilles de best presterende aandelen mislopen.

Barbara Bleijenbergh is werkzaam bij PME Pensioenfonds. Als strateeg beleggingen adviseert ze het bestuur van het fonds over het beleggingsbeleid. Ze vertelt hoe het fonds uitgaat van een focusportefeuille die per regio is opgesplitst met in totaal 250 bedrijven en daarnaast een bredere ESG-indexportefeuille. Daarbij staan vragen centraal als: waarin willen we beleggen en welke bedrijven zijn toekomstbestendig?

Gespreksleider Saskia ter Ellen gaat met Bleijenbergh en Van Dijk in gesprek over de afwegingen bij het samenstellen van een beleggingsportefeuille. Volgens Bleijenbergh kiest PME Pensioenfonds bewust voor een genuanceerde aanpak, die het midden houdt tussen breed en geconcentreerd beleggen. Van Dijk gaat verder in op het FOMO-concentratierisico.

Verder lezen

• Het paper FOMO in Equity Markets? Concentration Risk in (Sustainable) Investing van Andreas Brøgger, Joren Koëter en Mathijs van Dijk op het open-access-onderzoeksplatform SSRN. Dit paper is nog niet gepubliceerd als Netspar Industry Paper.
• Het in de podcast aangehaalde paper How Many Stocks Make a Diversified Portfolio? van Meir Statman uit 1987, dat 30 tot 40 bedrijven noemt voor een gediversifieerd portfolio, en waarvan Mathijs van Dijk en zijn collega-onderzoekers de bevindingen in hun paper ter discussie stellen.

Hoe vertaal je verschillende risicopreferenties naar een zo goed mogelijk beleggingsbeleid?

In het nieuwe pensioenstelsel voeren pensioenuitvoerders risicopreferentieonderzoeken uit. Deze onderzoeken geven pensioenfondsen en verzekeraars inzicht in de mate waarin deelnemers bereid en in staat zijn om risico te nemen rondom hun pensioen. Over het afnemen van deze onderzoeken is in de wetenschap al veel gezegd en geschreven. Maar hoe benut je de uitkomsten hiervan om het beleggingsbeleid zo vorm te geven dat het de welvaart van deelnemers optimaal ondersteunt?

Anne Balter, universitair hoofddocent aan Tilburg University, stelde zichzelf deze vraag. Samen met collega-onderzoekers Javier Garcia en Nikolaus Schweizer deed zij hier onderzoek naar. Hoofdeconoom Rogier Potter van Loon van TKP is zelfverklaard fan van dit onderzoek waarin heterogeniteit centraal staat. Hij ziet dat de verschillen binnen de groep deelnemers enorm zijn: de ene deelnemer kan wel tien keer meer of minder risicoavers zijn dan de andere.

Heterogeniteit is dus een cruciale factor, zeker wanneer alle uiteenlopende voorkeuren moeten worden vertaald naar een gezamenlijk beleid. In deze podcast bespreekt gespreksleider Saskia ter Ellen het onderzoek met Balter en Potter van Loon. Een belangrijke bevinding is dat de welvaartseffecten voor deelnemers vooral bepaald worden door verschillen in risicopreferenties, en niet zozeer door inkomensprofielen. Dat inzicht is essentieel bij het zoeken naar een werkbaar compromis.

Verder lezen

• Netspar Industry Paper: Welvaartseffecten van collectieve investering voor heterogene deelnemers van Anne Balter, Javier Garcia en Nikolaus Schweizer
• Netspar Industy Paper: The impact of uncertainty in risk preferences and risk capacities on lifecycle investment van Anne Balter, Nikolaus Schweizer en Rob van den Goorbergh
• Netspar Industy Paper: Matchmaking in pensioenland: welk pensioen past bij welke deelnemer? van Marike Knoef, Rogier Potter van Loon, Marc Turlings, Marco van Toorn, Floske Weehuizen, Bart Dees en Jorgo Goossens
• Paper: Robust decisions for heterogeneous agents via certainty equivalents van Anne Balter en Nikolaus Schweizer in het European Journal of Operational Research
• Paper: Solving Maxmin Optimization Problems via Population Games van Anne Balter, Johannes M. Schumacher en Nikolaus Schweizer in het Journal of Optimization Theory and Applications
• Paper: Meten is weten: naar meer geluk door accurate risico-optimalisatie van Rogier Potter van Loon in Het Verzekerings-Archief
• Het Servicedocument Nadere onderbouwing risicohouding van de Pensioenfederatie (alleen toegankelijk voor leden), dat Rogier Potter van Loon noemt en waaraan hij meeschreef met Marcel Lever, Chantal de Groot en Mark Irwin

Heeft de solidariteitsreserve in het nieuwe pensioenstelsel kenmerken van een omslagelement?

De solidariteitsreserve is een collectief element in het nieuwe pensioenstelsel. Het zorgt ervoor dat pensioenfondsen in staat zijn om pensioenvermogens en -uitkeringen aan te vullen. Bijvoorbeeld bij (dreigende) verlagingen van pensioenuitkeringen. Sliem el Ela deed in het kader van zijn promotie onderzoek naar deze reserve. Volgens El Ela zorgt de manier waarop veel pensioenfondsen de reserve inrichten ervoor dat kenmerken van een omslagelement terugkomen in het nieuwe stelsel.

Bij een omslagelement van jong naar oud is er een verschil tussen het financieel nadeel van de deelnemers in het eerste deel van hun levensloop en een later financieel nadeel. Dat is onder meer het geval bij de AOW, waarbij werkenden de pensioenen betalen van gepensioneerden. In een paper waaraan El Ela werkte met Servaas van Bilsen, Roel Mehlkopf en Stephan van Stalborch, hebben de ze vooral gekwantificeerd hoe groot dit omslagelement is.

Volgens Jan Bonenkamp, teammanager ALM bij APG, is het belangrijk dat onderzoek plaatsvindt naar de financiële stromen die in en uit de solidariteitsreserve vloeien. Deze reserve is namelijk een collectief vermogen binnen het nieuwe pensioencontract dat niet toebedeeld is aan persoonlijk vermogen. Gespreksleider Saskia ter Ellen bespreekt met El Ela en Bonenkamp de belangrijkste conclusies uit het onderzoek.

Verder lezen

• Netspar Industry Paper: Kwantificering van het omslagelement van de solidariteitsreserve in het nieuwe pensioenstelsel van Servaas van Bilsen, Sliem el Ela, Roel Mehlkopf en Stephan van Stalborch
• Korte uitleg over de solidariteitsreserve op het informatieplatform Werken aan ons pensioen

Wat is een betrouwbare manier om het risicodraagvlak van pensioendeelnemers te meten?

In het nieuwe pensioenstelsel speelt de risicohouding een belangrijke rol. Aan de hand hiervan bepaalt een pensioenfonds het beleggingsbeleid. Een fonds is daarom verplicht om een risicopreferentieonderzoek te houden dat inzicht geeft in de mate waarin pensioendeelnemers beleggingsrisico kunnen en willen lopen. Daarbij zijn de risicotolerantie en het risicodraagvlak relevant. Bij de risicotolerantie gaat het om hoeveel risico deelnemers willen nemen om hun pensioendoel te bereiken en bij het risicodraagvlak om het risico dat ze kunnen dragen gegeven hun financiële situatie.

Raun van Ooijen is onderzoeker en universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen en het Universitair Medisch Centrum Groningen. Hij deed onderzoek naar een betrouwbare manier om het risicodraagvlak van pensioendeelnemers te meten, waarbij ook hun menselijk kapitaal werd meegenomen. Dit gebeurde in samenwerking met Rob Alessie, Marike Knoef en Gonzalo Paz-Pardo. Op welke definitie van risicodraagvlak kwamen ze uit? En hoe wordt hier vanuit de praktijk naar gekeken? Gespreksleider Saskia ter Ellen bespreekt dit met Van Ooijen en Anne Kock, bestuurder bij Pensioenfonds PGB.

Kock ziet een grote correlatie tussen de risicotolerantie en het risicodraagvlak. Zo voelt iemand die minder risico kan nemen dat vaak al zelf aan. Daardoor zal deze persoon ook een lagere risicotolerantie hebben. Van Ooijen vertelt verder dat zijn onderzoek bevestigt dat het menselijk kapitaal een groot onderdeel is van het vermogen van mensen, waarbij er grote verschillen zijn tussen groepen. Dit impliceert dat het belangrijk is om in het pensioenbeleid met deze verschillen rekening te houden. Ziet Kock deze verschillen ook bij Pensioenfonds PGB en hoe gaat het fonds hiermee om in de praktijk?

Verder lezen

• Netspar Industry Paper: Het meten van risicodraagvlak op basis van levenslange inkomsten en totale vermogensportefeuilles in Nederland van Rob Alessie, Marike Knoef, Gonzalo Paz-Pardo en Raun van Ooijen
• De pilotversie van de pensioenvergelijkingstool die aan het eind van de podcast naar voren komt; Raun van Ooijen ontwikkelde deze tool samen met Max Groneck van de Rijksuniversiteit Groningen
• Een pagina van de AFM met informatie over risicopreferentieonderzoek voor pensioenuitvoerders
• Uitgebreide uitleg over de risicohouding op het informatieplatform Werken aan ons pensioen

Hoe zijn pechgeneraties onder gepensioneerden te voorkomen?

Door een aanpassing van het beleggingsbeleid tijdens de opbouw van pensioen is het mogelijk om pechgeneraties onder gepensioneerden te voorkomen. Antoon Pelsser is in deeltijd hoogleraar Finance en Actuariële Wetenschappen aan Universiteit Maastricht. Hij onderzocht samen met Luke Servat, Rob van den Goorbergh en Mark Irwin hoe dit mogelijk is zonder dat vermogenstransfers tussen generaties nodig zijn.

Een belangrijke rol is hierbij weggelegd voor de nutsfunctie. Deze modelleert hoe gelukkig of ongelukkig deelnemers zijn met de uitkomst van hun pensioenbelegging, oftewel het ‘nut’ dat ze eraan beleven. In de nutsfunctie die pensioenfondsen nu hanteren, kijken deelnemers alleen maar naar hun eigen pensioen, onafhankelijk van dat van anderen. Pelsser observeert dat deelnemers in de praktijk de hoogte van hun pensioen juist meten ten opzichte van de generaties om hen heen. Hij onderzocht hoe het beleggingsbeleid zou veranderen als je dit expliciet modelleert door de nutsfunctie aan te passen.

Chantal de Groot, Team Leader Client Servicing bij Ortec Finance, is enthousiast over het onderzoek en vindt dit een goed startpunt. Gespreksleider Saskia ter Ellen gaat in deze podcast met Pelsser en De Groot in gesprek over hoe een aanpassing in de nutsfunctie in de praktijk leidt tot een ander beleggingsbeleid, dat voor jongere deelnemers voorzichtiger is dan zonder die aanpassing. De Groot en Pelsser bespreken verder het belang om rekening te houden met de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel en de invloed daarvan op het beleggingsbeleid.

Verder lezen

• Netspar Industry Paper: Optimaal Beleggen met Intergenerationele Benchmarking van Luke Servat, Antoon Pelsser, Rob van den Goorbergh en Mark Irwin
• Antoon Pelsser verwijst aan het eind van de podcast naar een videofragment met twee makaken en hun reactie op ongelijke beloning. Dit fragment komt naar voren in een TED Talk van primatoloog Frans de Waal.

Waarom zijn woorden én cijfers belangrijk als het gaat om pensioen?

De pensioensector heeft traditioneel een sterke focus op techniek. De nadruk ligt daarom vaak op cijfers. Prof. dr. Lisa Brüggen en prof. dr. Bas Werker benadrukken juist het belang van woorden én cijfers: ze moeten in overeenstemming zijn en één verhaal vertellen. Dit was de hoofdboodschap tijdens hun dubbele inaugurele rede aan Tilburg University op 16 mei 2025. Ze spraken deze uit wegens hun door Instituut Gak gefinancierde leerstoelen.

Brüggen en Werker vinden dat de communicatie over pensioenen momenteel nog te ingewikkeld is. In deze podcast gaat gespreksleider Saskia ter Ellen hierover met de twee hoogleraren in gesprek. Zo vertelt Brüggen dat het ontzettend belangrijk is dat pensioenaanbieders de voorkeuren van hun deelnemers goed begrijpen. Ook richten ze hun organisatie het beste in vanuit de deelnemer en niet vanuit de interne processen of de techniek.

Werker noemt in de podcast de heersende opvatting dat communicatie de techniek onvoldoende zou begrijpen. Hij geeft aan dat we het dan te ingewikkeld hebben gemaakt. Niet de instrumenten – met termen als spreiden, solidariteitsreserve en beschermingsrendementen – maar de wensen van deelnemers zouden het beginpunt moeten zijn. Daardoor weet je waarin je ze kunt meenemen en welke afwegingen er allemaal zijn rond de pensioenuitkomsten.

De wetenschappers gaan verder in op het onderzoek dat ze gaan doen vanuit hun nieuwe leerstoelen. Zo zal Brüggen onder de loep nemen welke mogelijkheden er zijn voor meer maatwerk in pensioencommunicatie. Mogelijk kunnen pensioenaanbieders hiermee beter aansluiten bij de behoeftes van deelnemersgroepen. Werker wil daarnaast kijken hoe je met de verschillen tussen deelnemers rekening kunt houden zonder in te boeten op collectiviteit en solidariteit.

Verder lezen

• De leerstoelen op de website van Instituut Gak, met ook een omschrijving van de leerstoelen van Lisa Brüggen en Bas Werker.

Deze podcast komt in de plaats van een boekje met een redetekst, zoals dat meestal verschijnt bij een inaugurele rede.

Wie vermijdt pensioeninformatie?

De cijfers liegen er niet om. Een substantiële groep Nederlanders – ongeveer één op de vijf – vermijdt actief pensioeninformatie. Zij nemen een actieve beslissing om deze informatie te vermijden, op dezelfde manier als bijvoorbeeld zorgmijders: mensen die eigenlijk naar de dokter zouden moeten gaan, maar dit nalaten. Kène Henkens is hoofd van een onderzoeksgroep op het gebied van werk en pensioen bij het NIDI en hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij deed samen met zijn collega Harry van Dalen onderzoek naar wie pensioeninformatie vermijdt.

Uit hun onderzoek komen drie factoren naar voren die de kans op het vermijden van pensioeninformatie vergroten: zorgen hebben over je pensioen, problemen hebben met het begrijpen van alle complexiteit rondom pensioen en weinig vertrouwen hebben in de pensioensector. Kan er iets worden gedaan aan de oorzaken van dit probleem en is beleid hierop mogelijk? Gespreksleider Saskia ter Ellen gaat hierover in gesprek met Kène Henkens en Corine Schep, productmanager pensioen bij a.s.r.

Schep geeft aan dat het voor de pensioensector belangrijk is dat hier aandacht voor is. Er wordt veel van de sector verwacht, onder andere op het gebied van keuzebegeleiding van deelnemers. Welke rol kunnen werkgevers spelen in het bereiken van mensen die pensioeninformatie vermijden? En waarom is het belangrijk dat de default van pensioenproducten goed ingericht is? Schep en Henkens hebben het over de mogelijkheden en onmogelijkheden en het belang van benoemen dat dit iets is om over na te denken.

Verder lezen

• Netspar Industry Paper: Wie vermijdt pensioeninformatie? Het belang van financiële vaardigheden, vertrouwen en pensioenzorgen van Harry van Dalen en Kène Henkens
• Website van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut  (NIDI), dat is aangesloten bij de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) en geaffilieerd met de Rijksuniversiteit Groningen

Jubileumpodcast: vier perspectieven op de toekomst van pensioen

Netspar bestaat op 1 april 2025 twintig jaar. Tijdens het Jubileumcongres Pensioen & Wetenschap in Den Haag hebben we een bijzondere aflevering opgenomen van onze podcast. In deze jubileumpodcast gaat gespreksleider Saskia ter Ellen, directeur kennisdeling bij Netspar, in gesprek met de vier keynotesprekers van het congres. Ze bieden vier verschillende perspectieven op de toekomst van pensioen.

De volgende keynotesprekers en perspectieven komen aan bod:

Petra Hielkema: Europese uitdagingen

“De uitdaging in Europa is het pensioengat. 20 procent van de Europeanen heeft het risico dat ze in armoede gaan leven tijdens hun pensioen. In een welvarend deel van de wereld als de EU is dat veel te veel.”

Petra Hielkema is voorzitter van EIOPA, de Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioen.

Prof. John G. Lynch, jr.: interacties tussen systeem en individu

“Het argument voor systeemverandering is dat je grotere effecten hebt op het sociale welzijn door niet op het individu te rekenen om zijn of haar eigen problemen op te lossen.”

Prof. John G. Lynch, jr. is Distinguished Professor aan de Universiteit van Colorado en oprichter van het Center for Research on Consumer Financial Decision Making.

Prof. mr. Lokke Moerel: technologische weerbaarheid

“Inmiddels is het zo dat je niet alleen je informatie moet beveiligen, maar ook al je systemen en netwerken. En ook dat je als pensioenfonds ‘resilient’, dus weerbaar moet zijn. Dat gaat veel verder dan ICT-beveiliging.”

Prof. mr. Lokke Moerel is senior of counsel bij Morrison & Foerster en hoogleraar Global ICT aan Tilburg University.

Prof. dr. Kim Putters: solidariteit en collectiviteit, nu en in de toekomst

“Een stevige en sterke economische basis is belangrijk voor al onze collectieve voorzieningen en zeker ook voor pensioen.”

Kim Putters is voorzitter van de Sociaal-Economische Raad en universiteitshoogleraar Brede Welvaart aan Tilburg University.

Verder lezen

• Lees het algemene verslag van het Jubileumcongres Pensioen & Wetenschap en het verslag van de rondetafelgesprekken met Koningin Máxima.